چه چیزی یک فرد را به رهبری خوب برای تیم تبدیل میکند؟
آیا شما ویژگیها و مهارتهای لازم برای تبدیلشدن به یک رهبر خوب را دارید؟
ما مدت زیادی درباره این موضوع فکر کردهایم که چه چیزی باعث میشود یک نفر در رهبری و مدیریت افراد موفق باشد. بر اساس سالها تجربه کار با مدیران و رهبران تیمها، در نهایت به این نتیجه رسیدیم که سه مهارت بیش از سایر مهارتها اهمیت دارند.
این سه مهارت عبارتاند از: بازخورد دادن و گرفتن (Feedback)، مربیگری و توانمندسازی کارکنان (Coaching)، و تفویض اختیار و واگذاری مسئولیت (Delegation).
با توجه به تغییراتی که در محیطهای کاری و شیوه مدیریت تیمها اتفاق افتاده است، داشتن این سه مهارت بیش از هر زمان دیگری ضروری شده است. فرقی نمیکند یک تیم دورکار را مدیریت میکنید یا بهصورت حضوری با کارکنانتان در ارتباط هستید؛ تقویت این سه مهارت میتواند بیشترین تأثیر را بر کیفیت رهبری و اثربخشی تیم شما بگذارد.
سه مهارت کلیدی رهبری افراد

۱. بازخورد مؤثر؛ چگونه درست بازخورد بدهیم و بگیریم؟
برای تقویت مهارت بازخورد، از مدل SBIN استفاده میکنیم. این مدل شامل چهار مرحله است: موقعیت (Situation)، رفتار (Behaviour)، تأثیر (Impact) و گام بعدی (Next Step).
البته وقتی از مهارت بازخورد صحبت میکنیم، منظورمان فقط بازخورد دادن نیست. یک رهبر خوب باید همانقدر که در ارائه بازخورد مهارت دارد، در دریافت بازخورد از دیگران نیز توانمند باشد.

مرحله اول: موقعیت (Situation)
هنگامی که میخواهید به یکی از اعضای تیم بازخورد بدهید، بسیار مهم است که ابتدا موقعیت و شرایط موردنظر را مشخص کنید؛ یعنی روشن کنید دقیقاً درباره چه اتفاقی، در چه زمان و مکانی صحبت میکنید.
اگر گفتوگو را بدون مشخصکردن این موارد آغاز کنید، ممکن است فرد مقابل سردرگم شود و حتی متوجه نشود چرا این گفتوگو ضرورت دارد. بنابراین بهتر است ابتدا زمینه مشترکی ایجاد کنید تا هر دو طرف بدانید درباره چه موضوعی صحبت میکنید.
مرحله دوم: رفتار (Behaviour)
در مرحله بعد باید رفتار مشخصی را که میخواهید درباره آن صحبت کنید، بهروشنی توضیح دهید. این مرحله ممکن است دشوارترین بخش بازخورد دادن باشد.
نکته مهم این است که رفتار فرد را به شکلی توصیف کنید که او همچنان در گفتوگو مشارکت داشته باشد، تمرکزش را حفظ کند و برای شنیدن ادامه صحبتها آماده بماند. اگر فرد احساس کند مورد قضاوت قرار گرفته یا نتواند با صحبتهای شما ارتباط برقرار کند، ممکن است سریع نتیجهگیری کند یا حالت تدافعی بگیرد. این موضوع اثربخشی بازخورد را کاهش میدهد.
به همین دلیل، بازخورد باید دقیق، مشخص و مبتنی بر رفتارهای قابل مشاهده باشد. برای مثال، بهجای اینکه بگویید «در ارائهات چند اشتباه داشتی»، بهتر است دقیقاً توضیح دهید چه اتفاقی افتاده و چرا آن را اشتباه میدانید؛ مثلاً «در طول ارائه، ارتباط چشمی کمی با مخاطبان داشتی و کمتر به واکنش افراد حاضر در جلسه توجه کردی.»
آیا هنگام صحبت با افراد ارتباط چشمی برقرار کرده بودی؟ آیا واکنش حاضران را بررسی میکردی؟ این نوع پرسشها و توضیحات کمک میکنند بازخورد مشخصتر و کاربردیتر باشد.
همه بازخوردها نباید منفی یا اصلاحی باشند. برقراری تعادل میان بازخورد مثبت و اصلاحی اهمیت زیادی دارد. حتی توصیه میکنیم در گفتوگوهای بازخورد، حتماً به رفتارهای مثبت فرد نیز اشاره کنید.
برای مثال: «جلسه فروش دیروز خیلی خوب برگزار شد. جلسه را بهموقع شروع کردی و مطالب موردنیاز را در اختیار همه شرکتکنندگان گذاشتی.» چنین بازخوردی نشان میدهد عملکرد فرد را منصفانه بررسی میکنید و فقط به دنبال اشتباهات نیستید. بهتر است بازخورد بر مشاهدههای واقعی و عینی استوار باشد، نه قضاوتهای شخصی.
مرحله سوم: تأثیر (Impact)
در این مرحله باید به یک سؤال اساسی پاسخ دهید: «خب، نتیجه این رفتار چه بوده است؟» رفتار فرد چه تأثیری بر شما بهعنوان مدیر، سایر اعضای تیم یا نتایج کار گذاشته است؟
در این بخش نیز لازم است کاملاً مشخص صحبت کنید. آیا رفتار او باعث شده احساس غرور کنید؟ آیا موجب ناراحتی یا خجالت شده است؟ سایر اعضای تیم چه احساسی داشتهاند؟ فراموش نکنید تأثیر رفتارها همیشه منفی نیست.
برای مثال: «به خاطر تلاش زیادی که برای این مشتری انجام دادهای، احساس اطمینان بیشتری دارم که میتوانیم قرارداد فروش بعدی را هم به دست بیاوریم.» چنین بازخوردی به فرد کمک میکند بفهمد تلاش و رفتارش چه تأثیر مثبتی بر کار و نتایج تیم داشته است.
مرحله چهارم: گام بعدی (Next Step)
در پایان گفتوگوی بازخورد، باید مشخص کنید قدم بعدی چیست. همکار شما باید چه اقدامی انجام دهد؟ شما بهعنوان مدیر چه مسئولیتی دارید؟
برای مثال، ممکن است از فرد بخواهید کیفیت ارائههایش را حفظ کند یا حتی تجربه و مهارت خود را به یکی دیگر از اعضای تیم آموزش دهد. این مرحله فرصت خوبی است تا بپرسید: «من چه کاری میتوانم انجام دهم تا از تو حمایت کنم و کمک کنم این عملکرد خوب ادامه پیدا کند؟»
اگر بازخورد شما اصلاحی است، باید شجاعت داشته باشید و روشن بگویید انتظار دارید چه رفتارهایی بیشتر و چه رفتارهایی کمتر تکرار شوند. بهویژه اگر فرد رفتار نامناسبی داشته یا رفتارش تأثیر منفی جدی بر تیم گذاشته است، لازم است درباره تغییر رفتار و جلوگیری از تکرار آن به توافق برسید.
از طرف دیگر، بهتر است گفتوگوی بازخورد یکطرفه نباشد. شما نیز میتوانید از اعضای تیم درباره عملکرد خودتان بازخورد بخواهید: «به نظرت رفتار من در جلسه چطور بود؟» یا «فکر میکنی برای بهترشدن عملکردم چه کاری میتوانم انجام دهم؟» این رویکرد بازخورد را به گفتوگویی دوطرفه و فرصتی برای رشد مشترک تبدیل میکند.
۲. مربیگری کارکنان؛ قانون ۸۰/۲۰
دومین مهارت کلیدی یک رهبر خوب، مربیگری (Coaching) است. وقتی در نقش مربی قرار میگیرید، قرار نیست دائماً به دیگران بگویید چه کاری انجام دهند. در این نقش، شما نه صرفاً یک معلم هستید و نه راهنمایی که برای همه مسائل پاسخ آماده دارد؛ بلکه فردی هستید که از کارکنان حمایت میکند تا خودشان راهحلها را پیدا کنند.
یک رهبر خوب به اعضای تیم کمک میکند مهارتهایشان را توسعه دهند و در انجام کارهایشان اثربخشتر شوند. در اینجا قانون ۸۰/۲۰ اهمیت پیدا میکند: بهتر است اعضای تیم خودشان بخش عمدهای از راهحلها را ارائه دهند و نقش شما بیشتر هدایت، پرسشگری و حمایت باشد.
بهجای اینکه همه پاسخها را آماده در اختیار کارکنان قرار دهید، فضایی ایجاد کنید تا خودشان فکر کنند، تصمیم بگیرند و راهحل پیدا کنند. این کار عملکرد حرفهای، رشد فردی و توانمندی کارکنان را تقویت میکند. هدف مربیگری کمک به افراد برای حرکت روبهجلو از طریق یادگیری، آموزش، راهنمایی و حمایت است.
برای انجام گفتوگوهای مربیگری، از مدل GROW استفاده میکنیم. این مدل در سراسر جهان کاربرد دارد و از چهار مرحله هدف (Goal)، واقعیت (Reality)، گزینهها (Options) و جمعبندی (Wrap Up) تشکیل شده است.

مرحله اول: هدف (Goal)
هدف از شروع گفتوگو با مشخصکردن هدف، ایجاد چارچوب و جهت روشن برای جلسه است. برای مثال، اگر بخواهم با یکی از کارکنان گفتوگوی مربیگری داشته باشم، از او میپرسم: «سه موضوع مهمی که دوست داری امروز درباره آنها صحبت کنیم چیست؟ موضوعاتی که اگر بررسی شوند، احساس کنی این جلسه برایت ارزشمند بوده است.»
بسیاری از مدیران تصور میکنند خودشان باید دستور جلسه را تعیین کنند. اما اگر به کارکنان فرصت کافی بدهید و مسئولیت تعیین موضوعات را تا حدی به خودشان واگذار کنید، بهمرور گفتوگوهای سازندهتری شکل میگیرد. در این شرایط، افراد احساس میکنند کنترل و مسئولیت بیشتری بر روند رشد و پیشرفت خود دارند.
مرحله دوم: واقعیت (Reality)
در این مرحله باید وضعیت موجود را بررسی کنید؛ یعنی بفهمید اکنون چه اتفاقی در حال رخدادن است. برای مثال: «در حال حاضر چه چیزهایی خوب پیش میرود؟»، «چه چیزهایی مطابق انتظار نیست؟» و «این مسئله هر چند وقت یکبار اتفاق میافتد؟»
معمولاً بخش قابلتوجهی از جلسه مربیگری به بررسی واقعیت اختصاص پیدا میکند، چون برداشت شما از یک موقعیت ممکن است با برداشت فرد مقابل کاملاً متفاوت باشد.
هدف این مرحله آن است که به فرد کمک کنید موضوع را از زاویههای مختلف ببیند و درک گستردهتری از شرایط پیدا کند. وقتی افراد بتوانند یک اتفاق یا مسئله را از دیدگاههای متفاوت بررسی کنند، انعطافپذیری بیشتری در تفکر و تصمیمگیری خواهند داشت.
البته گفتوگوی مربیگری همیشه مسیری کاملاً خطی و مرحلهبهمرحله ندارد. بااینحال، داشتن ساختاری مشخص کمک میکند گفتوگو متمرکزتر و نتیجهبخشتر باشد.
مرحله سوم: گزینهها (Options)
پس از مشخصشدن هدف و بررسی شرایط موجود، نوبت به شناسایی راهحلهای ممکن میرسد. باید بررسی کنید با امکانات و شرایط فعلی چه اقداماتی میتوان انجام داد.
بهتر است به اولین راهحلی که مطرح میشود بسنده نکنید. هر زمان یکی از گزینهها پیشنهاد شد، فرد را تشویق کنید دستکم یک گزینه دیگر نیز مطرح کند. این کار کمک میکند موضوع از جنبههای بیشتری بررسی شود.
میتوانید بپرسید: «آیا همه راهحلهای ممکن را بررسی کردهایم؟»، «پیامدهای احتمالی هر گزینه چیست؟»، «برای انتخاب بهترین راهحل چه معیارهایی داریم؟» و «اجرای هر گزینه چقدر زمان نیاز دارد؟»
هدف این است که فرد بتواند آگاهانهتر تصمیم بگیرد و راهحلی متناسب با شرایط انتخاب کند.
مرحله چهارم: جمعبندی (Wrap Up)
در پایان جلسه مربیگری، لازم است گفتوگو را جمعبندی کنید و درباره اقدامات بعدی به توافق برسید. هر جلسه باید به شکلی پایان یابد که فرد بداند پس از آن چه کاری انجام دهد. این مرحله علاوه بر روشنکردن مسیر اقدام، رابطه میان مدیر و کارمند را تقویت میکند.
برای مثال بپرسید: «قدمهای بعدی ما چیست؟»، «مهمترین نکاتی که از این گفتوگو یاد گرفتی چه بودند؟» و «من چه کمکی میتوانم به تو بکنم؟»
در صورت نیاز، میتوانید سه اقدام مشخص برای ادامه مسیر تعیین کنید و برای هرکدام زمان مشخصی در نظر بگیرید؛ البته میزان جزئیات به ماهیت گفتوگو بستگی دارد.
ما همچنین توصیه میکنیم در پایان جلسه از فرد بخواهید نکات اصلی گفتوگو و اقدامات موردتوافق را بهصورت خلاصه و فهرستوار یادداشت کند. این کار هم نشان میدهد موضوعات را درست درک کرده و هم به ایجاد احساس تعهد نسبت به اقدامات بعدی کمک میکند.
۳. تفویض اختیار؛ قدرت پنهان یک رهبر موفق
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که تفویض اختیار را یکی از سه مهارت اصلی رهبری بدانیم، اما معتقدیم تفویض اختیار یکی از قدرتمندترین ابزارهای رهبران موفق است.
تفویض اختیار نهتنها برای مدیر، بلکه برای اعضای تیم نیز مزایای زیادی دارد. یکی از مهمترین آنها کمک به رشد و توسعه کارکنان است. وقتی مسئولیتها را بر اساس مهارتها، توانمندیها و علاقهمندیهای افراد واگذار میکنید، نشان میدهید که به آنها اعتماد دارید.
ریشه لاتین واژه Delegation به معنای واگذارکردن مأموریت یا سپردن اختیار به فرد دیگری است. وقتی بهعنوان رهبر، بخشی از مسئولیتها و اختیارات خود را به اعضای تیم واگذار میکنید، به آنها فرصت میدهید مسئولیت و قدرت تصمیمگیری بیشتری داشته باشند. همانطور که شما به آنها اعتماد میکنید، بهتدریج اعتماد آنها را نیز به دست میآورید.
مزیت دیگر تفویض اختیار این است که همزمان به دو هدف میرسید: از یک طرف حجم کارهای خودتان کاهش پیدا میکند و از طرف دیگر اعضای تیم فرصت یادگیری و رشد پیدا میکنند.
اما تفویض اختیار نباید فقط به معنای واگذارکردن کارهای سخت، خستهکننده یا ناخوشایند به دیگران باشد. باید فکر کنید چه کاری را به چه کسی میسپارید تا بهترین فرصت یادگیری و پیشرفت او فراهم شود.
برای تفویض اختیار مؤثر، از مدل CROW استفاده میکنیم: زمینه (Context)، منابع (Resources)، نتایج (Outcomes) و نقاط عطف و دستاوردها (Wins).

مرحله اول: زمینه (Context)
مانند سایر مدلها، در تفویض اختیار نیز ابتدا باید زمینه و دلیل انجام کار را مشخص کنید. لازم است برای فرد توضیح دهید چرا این مسئولیت را به او واگذار میکنید.
برای مثال: «با توجه به مهارت و تجربهای که در این زمینه داری و ازآنجاکه زمان محدودی برای انجام پروژه داریم، میخواهم مسئولیت این بخش را به تو بسپارم.»
وقتی افراد دلیل واگذاری یک مسئولیت را بدانند، بهتر اهمیت آن را درک میکنند و با انگیزه بیشتری برای انجامش اقدام میکنند.
مرحله دوم: منابع (Resources)
در مرحله بعد باید مشخص کنید برای انجام موفق کار، چه منابع و امکاناتی موردنیاز است. این منابع میتوانند شامل نیروی انسانی، نرمافزارها، پشتیبانی فنی، ابزارها یا برنامههای موردنیاز باشند.
ممکن است فردی که مسئولیت را به او میسپارید، از ابتدا نداند به چه منابعی نیاز دارد. به همین دلیل، شما بهعنوان مدیر باید در شناسایی و فراهمکردن منابع نقش فعالی داشته باشید.
تفویض اختیار موفق فقط سپردن یک کار نیست؛ بلکه باید شرایط لازم برای انجام درست آن را نیز فراهم کنید.
مرحله سوم: نتایج (Outcomes)
هنگامی که درباره خروجیهای موردانتظار صحبت میکنید، باید روشن توضیح دهید چه نتیجهای میخواهید و چه استانداردهایی برایتان اهمیت دارند. بهتر است مثالهای مشخصی نیز ارائه کنید.
ممکن است این موضوع ساده به نظر برسد، اما مدیران اغلب تصور میکنند کارکنان دقیقاً میدانند چه انتظاری از آنها وجود دارد، درحالیکه همیشه چنین نیست.
یکی از راههای مؤثر برای شفافسازی انتظارات این است که توضیح دهید: «اگر این کار به بهترین شکل ممکن انجام شود، نتیجه آن باید چنین ویژگیهایی داشته باشد…» و در مقابل: «اگر کار با کیفیت نامناسب انجام شود، احتمالاً چنین نتیجهای خواهیم داشت…»
هرچه خروجی مطلوب و نامطلوب را دقیقتر توصیف کنید، فرد بهتر متوجه انتظارات شما خواهد شد. با پرسیدن سؤال نیز او را در گفتوگو مشارکت دهید.
برای تفویض اختیار لازم نیست از ابتدا مسئولیتهای بزرگ و پیچیده را واگذار کنید. از کارهای کوچک شروع کنید و بهتدریج مسئولیتهای مهمتر و گستردهتری بسپارید؛ مثلاً اداره یک جلسه یا تهیه یک گزارش تولید. با افزایش مهارت و اعتمادبهنفس فرد، دامنه مسئولیتهای او را بیشتر کنید.
مرحله چهارم: نقاط عطف و دستاوردها (Wins)
این مرحله به زمانبندی و مشخصکردن مراحل پیشرفت کاری مربوط میشود که واگذار کردهاید. باید روشن کنید کار چه زمانی پایان مییابد و در طول مسیر چه نقاط کنترلی یا مراحل مهمی وجود دارد.
برای مثال بپرسید: «این گزارش یا پروژه باید چه زمانی تحویل داده شود؟»، «اولین مرحله مهم کار چه زمانی باید تکمیل شود؟» و «چه زمانی میتوانیم نسخه اولیه گزارش را بررسی کنیم؟»
تعیین این زمانبندیها کمک میکند هم شما و هم فرد مسئول، تصویر روشنی از روند پیشرفت کار داشته باشید و امکان پیگیری و حمایت در طول مسیر فراهم شود.
البته تفویض اختیار برای همه مدیران به یک اندازه آسان نیست. بعضی افراد به دلیل ویژگیهای شخصیتی راحتتر مسئولیتها را واگذار میکنند، درحالیکه برخی ترجیح میدهند بیشتر کارها را شخصاً انجام دهند. به همین دلیل، لازم است تفویض اختیار را آگاهانه تمرین کنید و هرجا فرصت مناسبی وجود داشت، از آن استفاده کنید.
جمعبندی: سه مهارتی که شما را به رهبری بهتر تبدیل میکنند
اگر زمان و انرژی خود را صرف تقویت سه مهارت اصلی رهبری کنید، میتوانید به رهبری مؤثرتر تبدیل شوید.
۱. بازخورد دادن و گرفتن: یاد بگیرید درباره عملکرد و رفتار افراد، بازخوردی روشن، سازنده و مبتنی بر واقعیت ارائه دهید و پذیرای بازخورد دیگران درباره عملکرد خودتان نیز باشید.
۲. مربیگری کارکنان: بهجای ارائه راهحلهای آماده و دستور دادن مداوم، با پرسشگری و حمایت به اعضای تیم کمک کنید خودشان فکر کنند، راهحل پیدا کنند و توانمندیهایشان را توسعه دهند.
۳. تفویض اختیار: با سپردن آگاهانه مسئولیتها به افراد، فرصت یادگیری، تصمیمگیری و رشد را فراهم کنید و همزمان اثربخشی خودتان را افزایش دهید.
در نهایت، رهبری خوب فقط به معنای مدیریت کارها و نظارت بر عملکرد دیگران نیست؛ بلکه به معنای کمک به رشد افراد، ایجاد اعتماد و ساختن تیمی توانمند و اثربخش است.
هرچه در ارائه و دریافت بازخورد، مربیگری و تفویض اختیار توانمندتر شوید، نهتنها رهبر بهتری خواهید بود، بلکه تیمی خواهید ساخت که اعضای آن بهطور مداوم یاد میگیرند، پیشرفت میکنند و عملکرد بهتری از خود نشان میدهند.
منبع
ترجمه: سونیا جلالی